De vluchtroutes

Tijdens het fascistische regime in Duitsland hebben velen die vervolgd werden vanwege hun oppositie tegen het naziregime geprobeerd te ontkomen aan dreigende arrestatie door naar Nederland te vluchten. De vlucht moest wilde ze slagen zorgvuldig voorbereid worden. Dit vroeg om vluchthelpers die de omgeving van het grensgebied op hun duimpje kenden en wisten waar het mogelijk was om zonder groot gevaar een oversteek naar de andere kant van de grens te maken. Nadat de vluchtelingen de |Nederlandse grens over geholpen waren, waren ze echter nog niet veilig. Wie in handen viel van de Nederlandse politie werd weer uitgezet en aan Duitsland overgedragen. Dus moest er ook in Nederland verdere hulp georganiseerd worden om hen, als het kon in grotere steden, te laten onderduiken.

De vluchthelpers aan beide kanten van de grens stelden daarbij hun eigen leven in de waagschaal. Tijdens de bezetting van Nederland zijn velen van hen gearresteerd en omgekomen in Duitse gevangenissen en concentratiekampen, onder wie Luppo Stek, Harm Siemons, Willem Schwertmann, Harm Hulsing, Reint Grave, Geert Topelen en Hendrik de Vries.

Met de plaatsing van informatiepanelen willen we al deze mensen herdenken - van wie de namen merendeels onbekend zijn. De bedoeling is dat de panelen langs die plaatsen, paden of wegen komen te staan die tijdens de vlucht werden gepasseerd. Dit zijn niet altijd precies de plaatsen waar de grens werd overgestoken. We hebben plaatsen gekozen die langs fietspaden staan - zodat je de vluchtwegen als het ware opnieuw kunt ‘beleven’.

De beschrijvingen van de vluchtroutes die tot heden bekend zijn dermate ongedetailleerd dat het moeilijk is om de exacte plaatsen vast te stellen waar de grensoverschrijdingen plaatsvonden. De beschrijvingen komen voor een deel van (voormalige) vluchtelingen zelf, die de omgeving slecht kenden en die zich later niet meer alles precies konden herinneren. De vluchthelpers zelf konden maar uiterst zelden met anderen over hun hulp aan Duitse vluchtelingen praten.

Ook al zijn de oversteekplaatsen niet altijd exact te reconstrueren, de vluchtroute langs de Dollard en verder naar het zuiden zijn wel grotendeels traceerbaar.

Voor veel vluchtelingen was Emden het eerste station op hun vluchtweg omdat de illegale grensoverschrijdingen van daaruit georganiseerd werden.

Vluchtelingen die in Emden aankwamen en bij kameraden ondergebracht werden, vluchtten ofwel via Emden-Hafen met vissersbootjes naar Delfzijl Nederland in of ze werden door kameraden uit Emden naar Petkum gebracht, staken met het veerbootje de Eems over naar Ditzum en gingen naar Ditzumerhammrich, van waaruit de illegale grensoversteek verder werd georganiseerd.

Nadat bijna alle vluchthelper in 1937 gearresteerd waren, werd voornamelijk gebruik gemaakt van de zuidelijk gelegen vluchtroutes, van Leer, via Bunde naar Nieuweschans of Bellingwolde in Nederland.

In het grensgebied dat onderzocht is, liepen verder nog vluchtwegen via Bourtange en Emmer Compascuum. Je mag veronderstellen dat er ook in dit grensgebied meer verder in het zuiden vluchthulp bestaan heeft, maar hierover is tot nu toe bijna niets bekend.

Af en toe wisten gevangenen uit de concentratiekampen in het Emsland te ontsnappen. In de regel waren deze vluchtpogingen echter niet gepland en konden deze vluchtelingen niet op (georganiseerde) hulp rekenen.

Gerd Constapel, 2008

Diss Kant Neeischanz

Tüsken uns dit liedsame Land, gries
de Lücht, de plechtig Stillte,
waar de Westerwoldsche Aa

al destieds Flarden Dook
paraat harr för de Minsken, de
diss Kants Dood up Hacken satt un

de sük reddten over't Water in en
Leven, freei un sünner Nood, bi
anner Kants Kameraden.

Se wassen eens in Taal un Geest.

Gerd Constapel, 2008

Deze kant van Nieuweschans

Tussen ons dit lijdzame land, grijs
de lucht, de plechtige stilte,
waar de Westerwoldsche Aa

al in die tijd mistflarden
klaar had staan voor de mensen die
aan deze kant de dood op de hielen zat en

die zich konden redden het water over naar een
leven, vrij en zonder vrees, bij
de kameraden van de andere kant.

Ze waren een in taal en geest.